Дыялогі з маладымі драматургамі. Аляксандр Савуха: п’еса "Самсон за дзвярыма", разважанні аб дзівосах, рацыянальнасці і бескарыснасці

Мы працягваем новы блок "Дыялогаў з маладымі драматургамі", прысвечаны ўдзельнікам XIV Міжнароднай драматургічнай лабараторыі, якая прайшла ў верасні 2025 года.

Новы "Дыялог" прымеркаваны да Тыдня сучаснай беларускай драматургіі "Канцэнтрацыя", якая пройдзе з 31 жніўня па 5 верасня. У апошні дзень Тыдня адбудзецца сцэнічнае чытанне п’есы, пра якую будзе ісці гаворка ў гэтым тэксце.

"Дыялогі з маладымі драматургамі”"– гэта не інтэрв’ю. Гэта ператвораныя ў пісьмовыя тэксты размовы з дасведчанымі і пачынаючымі драматургамі пра ўсё, што прыйдзе да нас у працэсе. Аўтар задумы – Яўгенія Бачыла, рэдактар ЦБД.

Аўтар: Аляксандр Савуха

Самаідэнтыфікацыя: проста чалавек

Адна выпадолвая фраза: "Жывіце ўволю!"

П’еса "Самсон за дзвярыма"

Галоўныя героі:

Коля – эмпатычны мужчына сярэдніх гадоў.

Лена – яго жонка. Хварэе.

Віка – яго дачка. Падлетак, цяжарная.

Раіса Віталеўна – яго цёшча. Хварэе деменцыяй.

Самсон – лось, які ўмее гаварыць, яго збіваюць ў лесе на дарозе, пасля чаго Коля забірае яго дахаты. Увесь час гаворыць пра чароўны камень, які выконвае жаданні.

Света: Ну што адбылося, Лен?

Лена: Усё, Свет, я так больш не магу.

Разбіраюць пакеты.

Света: А дзе Віка з мамай?

Лена: Паехалі ранкам на возера.

Света: Як Віка? Як мама?

Лена: Ды ўсё гэтак жа. Мама ўчора наогул забылася, як Віку клічуць. Віка са мной не размаўляе тыдзень ужо. Напэўна, трэба было ёй адразу ўсё расказаць. Не ведаю, што яна сабе там думае. Глупства каб не нарабіла...

Света: Ды яна без вас не зможа нічога такога. А Коля што?

Лена: А вОсь што Коля! (дастае тэлефон) Прывёў пазаўчора яшчэ аднаго сабаку, нібыта на ператрымку.

Света. Ізноў?

Лена. А ён увесь…глядзі. Лішай. Гэта ж лішай!

Света: Ну так здаецца, ой фуу.

Лена: Я яго выгнала.

Света: Правільна, нельга такога сабаку ў хату...

Лена: Колю!

Света: Як Колю?

Лена: Сёння забраў усіх і з'ехаў.

Света: А як жа выплаты? А чым ты сама будзеш?

Лена. Ды я яго не цалкам выгнала. Ён у рэйс паехаў. Усіх з сабой забраў. Я сказала, каб з'язджаў і вяртаўся адзін. Усё! Няхай куды хоча іх падзене. Параздае, усыпіць, што заўгодна. Але ў нашай хаце гэтага заапарка больш не будзе. У нас дачка цяжарная, маці, выбачай, хворая, я амаль інвалід. Усё, хопіць гэтага! О, тэлефануе.

 

Коля за стырном рабочага мікрааўтобуса едзе па лясной дарозе.

Коля. Лен, ну я ўсіх раздаў. Там адзін прытулак узяў Лайку. Нармальны. Шарніра аддаў школьнаму вартаўніку ў вёсцы. А гэтых двух... Катлету з Вавёркай узялі таксама на ферму. Катоў пакінуў адной бабцы. У яе там, праўда, ужо пяць. У вёсцы як-небудзь працягнуць. Усё, я апошні заказ аддаў толькі што, вяртаюся. Кіламетраў сто семдзесят. З пляшывым? Ды нічога. Вось зараз дзе-небудзь у лесе спынюся. Пакіну. Да ветэрынара? Не магу. Там ужо заняты мае месцы. Ды ён можа травы нейкай у лесе з’ясі і нармальна ўсё стане. Жывёлы самі ўмеюць лечыцца, ты ж ведаеш. Справіцца. Прыеду адзін, як ты і хацела. Толькі не хвалюйся. Ну давай, гадзіны праз тры буду.

 

Лена. Едзе дадому. Адзінюткі. Ну, што за чалавек. Усе нармальныя мужыкі п'юць, па бабах ходзяць, а ён маці Тэрэза.

Света. Гэта ўсё з-за таго выпадку, відаць.

Лена. Ды не, ён і да гэтага такім жа быў. Я табе зараз раскажу. Ён яшчэ на другім спатканні... ты толькі паслухай. Мы студэнтамі былі тады. Паклікаў мяне ў рэстаран. Нават нейкі дарагі. Падыходзім, а ля кафэ – бомж сядзіць. Просіць даць на ежу. На выпіўку, зразумела. Коля яму кажа, пачакай тут – дам. Садзімся. Заказвай кажа, што хочаш. Падыходзіць афіцыянт, Коля яму тое ды сёе, а трэцяму госцю ў кантэйнер. І ён пайшоў, вынес яму рэстаранную ежу. Мне тады гэта падабалася ўсё вядома. Такі высакародны хлопец, мала хто так зрабіў бы. Можа ён гэтым мяне і зачапіў. Аддаў усе грошы. Потым мне расказвалі, сам два тыдні ў інтэрнаце галадаў.

Святла. Ну малайчына такі...

Лена. Ага, малайчына. Потым ў нас дзеці. З працай не надта было. Усе капейкі лічылі. Дзецям іншым разам садавіны не купіш. А мне распавядаюць... Пашлю ў краму, а ён аказваецца толькі якога бамжа ўбачыць, дык заўсёды нешта паесці купляе. Дык яны за ім потым і сачылі. Збіраліся групамі, каб пакарміў. Яго адзін раз нават пабілі і грошы забралі. А ён усё роўна працягваў. Казаў, гэта выпадкова. Што яны яго з кімсьці пераблыталі і гэта былі "не тыя бамжы". Але ж гэта яшчэ не ўсё. Пасля сабакі пайшлі. І каты. Не разумею. Я разумею ты б людзям дапамагаў хворым, можа сіротам якім, але ў меру. Але калі ў цябе сям'я, ты сабе спачатку дапамажы. Ну я ж праўду кажу?

Света. Усё правільна, Лен. Давай па келішку.

Лена. Мне нельга. Сок толькі.

Жэня. Ідэя п’есы "Самсон за дзвярыма" у цябе з’явілася знянацку. На лабараторыі спачатку ты доўга расказваў пра іншую, яшчэ больш складаную і сур’ёзную задуму, а потым нечакана заявіў, што можна паспрабаваць напісаць пра лася, які трапляе пад машыну, але раптоўна ажыўшы пачынае размаўляць па-чалавечы. Тады гэты сюжэт так усіх зацікавіў, што першапачатковая задума адышла на другі план. Але калі мы прэзентавалі ўрыўкі, твой тэкст меў рысы бытавой камедыі аб узаемаадносінах паміж мужам і жонкай, і тады ты шмат казаў пра тое, што не можаш зразумець, як развіваць гісторыю. Зараз жа “Самсон за дверями”– гэта практычна міракль, своеасаблівая споведзь, якую цяжка назваць камедыяй у звыклым сэнсе. Як ты прыйшоў да таго, што ёсць зараз, якія выбудоўваў адносіны з тэкстам, тэмай і героямі?

Саша. Я зразумеў, што бытавую камедыю не напішу. Напішу, каб было смешна, але не напішу цэласную гісторыю на гэту тэму, таму што я не вельмі дасведчаны ў падобных канфліктах’. Насамрэч, можна было зрабіць забаўна, але гэта было б смешна, і толькі. Малаверагодна, што гэта была б якасная, паўнавартасная драматургія. Хутчэй за ўсё атрымалася б лёгкая камедыя становішча. Думка аб падобным тэксце не выклікае ў мяне ніякай цікавасці. Цікава пісаць, калі ёсць магчымасць паразважаць пра нешта важнае для цябе. У гэтай, фінальнай версіі “Самсона” шмат пытанняў, якія застаюцца без адказу. І пакуль я пішу, я сам гэтыя адказы шукаю. Магчыма, сам працэс стварэння гэтага тэксту наблізіў мяне да іх.

Жэня. А як тэматычна, ідэйна адрозніваюцца для цябе самы першы, лабараторны варыянт п’есы і фінальны, які хуткім часам будуць чытаць на сцэне РТБД?

Саша. Першапачаткова ўвага была сканцэнтравана на сямейных адносінах. Тамака лось з’яўляўся толькі дзеля таго, каб праверыць трываласць шлюбу галоўных герояў. А тут галоўнае – з’яўленне дзіва: ёсць дзікая жывёла, якая ўвесь час, быццам чалавек разважае аб магічным камні. Гэты персанаж прыходзіць у сям’ю, дзе праблемы не проста на бытавым узроўні, а на больш складаным – у жонкі рак, дачка цяжарная, у бабулі деменцыя, а муж да гэтага ўсяго яшчэ цягае дадому пастаянна ўсялякую жыўнасць. Гэтыя зыходныя абставіны задаюць нашмат болей, чым проста “яны адно аднаму надакучылі”. Тут вельмі важна казаць менавіта пра дзіва, таму што гэта тэма мяне заўсёды цікавіла. Да таго ж, што мы можам назваць дзівам? Мы ў яго не верым, яно здараецца, але ці зразумеюць людзі, што з імі адбыўся сапраўдны цуд, які можа змяніць іх жыццё?

Коля бяжыць уздоўж лесу на брэх Лешыка. Па дарозе едзе фура. Раптам з лесу непасрэдна пад фуру выскоквае лось. Фура збівае лася, праязджае яшчэ некалькі сотняў метраў і спыняецца. Коля падбягае да лася, які ляжыць на абочыне.

Коля. Тут лось, вы збілі лася! Хадзіце сюды. Ён жывы.

Кіроўца выходзіць з кабіны, хутка аглядае бампер фуры і з'язджае.

Коля. Лешык! Лешык, ты дзе!

Лось. Ён уцёк.

Коля. Хто тут?

Лось. Я. Не бойся.

Коля адскоквае ўбок.

Лось. Гэта я – лось.

Коля. Не можа быць! Як лось?

Лось. (спрабуе ўстаць) Усё магчыма. Ну, дапамажы мне ўстаць. Дапамагай, не бойся.

Коля. Як быццам у сне. Не можа такога быць...

Лось. Можа. Дай лізну.

Коля. Не трэба.

Лось. Тады спытай у мяне што-небудзь яшчэ.

Коля. Ты моцна паранены?

Лось. Так, справа дрэнь. На гэты раз не пашанцавала. Не паспеў.

Коля. А навошта ты бег пад фуру?

Лось. Твой сабака мяне напалохаў. Інстынкты. Нічога не магу зрабіць.

Коля. Ён не мой. Падабраў нядаўна. Можа з'ездзіць па ветэрынара?

Лось. Не трэба. Яны ўсіх нашых параненых і хворых усыпляюць. Застануся тут.

Коля. Але цябе тут з'ядуць ваўкі ці мядзведзі.

Лось. Ваўкоў тут няма і мядзведзяў таксама. (паўза) А вось мухі. Мухі страшней за ўсё на свеце. Дабі мяне.

Коля. Не, як гэта? Я так не магу. Ты ж проста паранены... У выратаванне дзікіх жывёл можна патэлефанаваць...

Лось. Тады едзь.

Коля. А ты?

Лось. А я паляжу тут і пачакаю. Можа хто-небудзь забярэ на кілбасу. Хаця з вашымі штрафамі за збітых дзікіх жывёл ніхто і не забярэ. Значыць мухі.

Коля. А калі я забяру?

Раздаецца званок мабільніка. Коля дастае тэлефон. Паўза.

Коля. Жонка тэлефануе.

Коля хавае тэлефон у кішэню.

Коля. У мяне тут фургон. А давай я цябе завязу куды-небудзь, дзе не будзе мух? У мяне ёсць знаёмы ветэрынар, ён цябе заўтра паглядзіць, усыпляць не будзе. А калі паляўнічыя?

Лось. Галоўнае, каб не мухі... Дапамагай.

Лось з цяжкасцю ўстае, Коля яму дапамагае.

Лось. Куды ты мяне завязеш?

Коля. Давай. Да мяне. Да нас. У мяне першы паверх, нізкі. Там прыступак няма. На трох нагах як-небудзь дойдзеш.

Лось. Да цябе нельга.

Коля. Чаму?

Лось. Жонка будзе лаяцца.

Коля. Адкуль ты ведаеш?

Лось. Чуў, як ты па тэлефоне размаўляў.

Коля. Я ўсё ёй растлумачу.

Лось. Не паеду да цябе... (пачынае класціся)

Коля. Пачакай, пачакай. Яна ўсё зразумее. Я скажу, што сам цябе збіў.

Лось. Гэта нічога не мяняе.

<…>

Коля. Слухай, а як ты навучыўся размаўляць? Ты можа іншапланецянін?

Самсон. Я звычайны лось. У нас у лесе ёсць камень. Валун. І аказалася, што ён здзейсняе жаданні… калі яго лізнуць.

Коля. Лізнуць?! А адкуль ты пра яго даведаўся?

Самсон. Зімой я прыйшоў да яго, бо ён заўсёды салёны. А солі мне заўсёды мала. Падумаў сам сабе, як добра было б стаць чалавекам, каб размаўляць як чалавек, бо вы заўсёды можаце знайсці соль ці папрасіць адзін у аднаго солі… і лізнуў яго. І раптам загаварыў. Нават кабаны спалохаліся.

Коля. Можа на ка́мені нейкая хімічная дабаўка была ці яшчэ што. Але ж ты чалавекам усё ж не стаў. Або стаў...

Самсон. А што вызначае чалавека? Няўжо знешнасць?

Коля. Не. Я не ведаю. Можа думкі, ці свядомасць, ці душа, як гэта назваць яшчэ...

Самсон. У мяне ёсць душа. І… прытомнасць… ой, “свядомасць”.

Коля. Можа сэнс жыцця чалавек мае...

Самсон. А навошта ты жывеш? Навошта ты ў гэтым свеце?

Коля. (паўза) Для балансу… я не ведаю. Ну ты і пытанне задаў. А ты навошта?

Самсон. Вось мне гэты свет абсалютна зразумелы. І я тут шукаю толькі аднаго – цішыні, супакаення і вось гэтай гармоніі ад зліцця з бясконца вечным, ад сузірання вялікага фрактальнага падабенства і ад вось гэтага выдатнага усеадзінства істоты, бясконца вечнага, куды ні паглядзі, хоць углыб – бясконца малое, хоць увысь – бясконцае вялікае, разумееш?

Коля. Адкуль ты ведаеш гэты мем?

Жэня. Ты вельмі філігранна і нязвыклым чынам "уводзіш" лася ў сям’ю – усе стасункі з ім ствараюцца праз дзверы, і Коля ўвесь час, што ёсць моцы, спрабуе схаваць сапраўдную сутнасць гэтага персанажа. Таму большая частка герояў тут існуюць у сітуацыі, калі мусяць не на ўласныя вочы паверыць у дзіва, а праз пачуццё, веручы толькі самім сабе.  

Саша. Так. І ў гэта дзіва (лася) ужо нават паверылі. А вось у існаванне валуна быццам бы і не. То бок тут вера такая, сітуатыўная. Хаця, мабыць, я схіляюся да таго, што камень, усё ж такі, існаваў.

Жэня. Ты ствараеш яго ў гэтай гісторыі, і адсюль пытанне: ці дапамагае галоўным героям сам Самсон? То бок ён сам па сабе з’яўляецца нейкай пераломнай кропкай? Альбо справа зусім не ў ласі, а менавіта камні, у пытанне "павераць ці не павераць?".

Саша. Ці дапамагае тут Самсон? Ён тут дакладна для таго, каб у прынцыпе адбылося разважанне пра цуд. Каб адбылася сама магчымасць паразважаць, ці пойдуць героі за каменем. І ў нейкім сэнсе, Самсон – гэта таксама прыклад “цуда, якое вяшчае”, але сама па сабе гэта істота ніяк не ўплывае на герояў. Ну, вядома, тое, што ён дае нейкія парады, шмат аб чым гаворыць. Але сам па сабе гэты лось нічога зрабіць не можа.

Коля вядзе Самсона па калідоры амаль у цемры. Адчыняюцца дзверы пакоя Раісы. Яна выходзіць у пярэднюю з электрычнай свечкай на сподку і ў чэпчыку.

Раіса. Коля, ты ўжо прыехаў? Ты з сябрам?

Коля. Так.

Самсон праходзіць у свой пакой.

Самсон. Добрай ночы, Раіса Вітальеўна.

Раіса. Дык гэта твой аднакласнік?

Коля: Так. Самсон.

Раіса. Гэта лось ці што?

Коля зачыняе дзверы на ключ.

Коля. Гэта мой аднакласнік, Раіса Вітальеўна. Вы прыснілі нешта.

Раіса. Ой. (смяецца) А я думала лось. Я ж у прыбіральню ішла. (сыходзіць)

Коля. (праз дзверы) Самсон, яна крыху не ў сабе.

Самсон. Ты казаў.

Коля. Калі раніцай нешта пра лася будзе гаварыць, так і скажы: маўляў, так, я лось. Ну карацей аджартуйся.

Самсон. Я зразумеў.

Коля. Заўтра паклічу ветэрынара. Можа мы цябе ўвогуле нікому з маіх паказваць не будзем. Паставім на ногі – і дадому ў лес!

Калі. Коль... Коля... (паўза) Я пакажу потым табе гэты камень, калі ачуняю. Ты добры чалавек.

Жэня. А табе не здаецца, што Самсон павінен быў прыйсці ў гэтую сям’ю, каб нейкім чынам яе разварушыць? Не проста быць носьбітам нейкага дзіва, а менавіта нейкай пэўнай асобай, якая мусіць вызваць у герояў неабходныя думкі, пачуцці, асэнсаванні?

Саша. У Колі і Лены канфлікт пабудаван на глебе жывёл, якіх Коля цягаў дахаты шкадуючы. Таму дома сапраўдны хаос. Мне здаецца, ён пашкадаваў, што яму трапіў лось. Магчыма, Колю, у прынцыпе, раздражняе яго дабрата, жаласлівасць. Магчыма, калі б лось не гаварыў, то ўсёй гэтай гісторыі магло і не адбыцца, але мы гэтага ўжо не даведаемся…  Таму менавіта Самсон стаў своеасаблівым трыгерам, які аб’яднаў сям’ю. Аб’яднаў і навучыў быць гатовымі прыняць жыццёвыя абставіны, гатоўнасць далей з імі жыць. Лена, напрыклад, вельмі зацыкленая на сваім дыягназе, але, калі так падумаць, яна з гэтым дыягназам жыве ўжо два гады, таму, можна верыць, што яна пражыве яшчэ нейкі час, і доўгі. Верыць у сапраўднае цуда.

Жэня. Але героі на працягу амаль сутак слухаюць гісторыю пра чароўны камень. Што ім замінае проста пайсці ў лес і паспрабаваць яго знайсці. Іх жыццё менавіта зараз, па сутнасці, не залежыць ад таго, існуе гэты камень ці не, чароўны ён ці самы звычайны, ім нічым не трэба ахвяраваць.

Саша. Вось гэта і ёсць самы цікавы момант. У тым і справа, што нічога не замінае. Гэта было наўмысна: Коля адразу быццам і верыць, але ўсё роўна адкладае – "заўтра сходзім". Пра гэта мы казалі з Уладам (Віленчыц, рэжысёр сцэнічнага чытання п’есы –заўвага аўтара): галоўны герой увесь час усё адкладае "на заўтра". Яшчэ гэта гісторыя дае падставу задумацца пра адносіны Колі і Лены. Ён быццам спрабуе расказаць ёй пра Самсона, супакоіць, што ў гэтым свеце ўсё магчыма: калі існуюць ласі, якія гавораць па-чалавечы, то і ты зможаш жыць. Але Коля гэтага не робіць, бо разумее, што ў жонкі можа пагоршыцца здароўе, і гэта ўжо будзе не звычайны бытавы ўзровень, а сапраўдны шок, які можа прывесці, напрыклад, да лопнуўшай анеўрызмы. Менавіта таму Коля вырашае пазбавіцца ад лася – ён не хоча рызыкаваць сваёй каханай. І гэта такі ключавы момант, бо раней усе думалі, што для героя жывёлы на першым месцы, а потым ужо сям’я: Лена просіць не цягаць больш у дом сабак і катоў, а ён усе роўна іх валачэ, быццам ігнаруючы разумныя просьбы жонкі. Але Самсон, які размаўляе, дае шанец сазнацца герою, што сям’я гэта важна, таму ён і вырашае ўсыпіць лася – так, з такой траўмай ён бы і не выжыў у лесе, і тут насамрэч патрэбна ўсыпленне, але герой раней бы ніколі на гэта не асмеліўся, ён бы шукаў нейкае выйсце, толькі б жывёла выжыла. Але ўжо зараз няма магчымасці шукаць выйсці з безвыходнай сітуацыі. Трэба засяродзіцца на родных, якім быццам патрэбна пацвярджэнне, што яны ёсць адно ў аднаго. Бо ўсе думаюць, што Колю хвалююць толькі жывёлы, але ў момант важнага выбару, ён прымае рашэнне на карысць сям’і, якія на нейкім павярхоўным узроўні маглі амаль расчаравацца у героі.

Коля. Можа сапраўды ў мяне нейкія глюкі... Ды не, не можа быць.

Паўза. У кватэру заходзяць Віка і Раіса.

Дзіма. Можа. Яму толькі лепей будзе. А Віка нас прыкрые перад Ленай. Думай.

Віка. Добры дзень, дзядзька Дзіма. Як там наш сябар?

Раіса. Гэта твой аднакласнік, Коля?

Дзіма. Ваш сябар… нічога. У лес яму трэба.

Раіса. Каму ў лес? Ласю?

Коля. Аднакласніку, прагуляцца з дарогі.

Дзіма. Усім нам, Раіса Вітальеўна, трэба ў лес. Зёлкі якія-небудзь пашукаць. Лекавыя. Бывайце здаровы. Ты, Коля, тэлефануй, увечары пад'еду і вырашым. Добра ўсё будзе.

Сыходзіць.

Раіса. Купілі вось грыбоў. Будзе ён грыбы?

Коля. Будзе, але пакуль прылёг, не выспаўся.

Раіса. Ой, пайду і я паляжу, пасплю гадзінку. Стамілася зусім. А потым зробім з табой, Віка, гуляш з гэтымі… (сыходзіць да сябе) лісічкамі… пачастуем… сябра.

Віка. Ну што, можна да яго? Я яблыкі прынесла.

Коля стаіць разгублены.

Коля. Ідзі. Вось ключ. Я пакуль што ў краму схаджу. Глядзі, калі мама вернецца, паспей зачыніць дзверы. Скажаш, што аднакласнік заснуў. (гучна) Не размаўляй!

Віка. Добра-добра…

Коля. Я не табе.

Сыходзіць. Віка штурхае дзверы, але яны не паддаюцца.

Віка. Вітанкі. Ты што, лёг на яе? Лось? Хочаш яблык?

Віка садзіцца на падлогу спіной да дзвярэй.

Віка. Як заўжды. Нічога не атрымоўваецца. Нашто мне пра ўсю гэтую хваробу было ведаць. Жылі б як раней... Альбо трэба было... Лось, каб толькі ты ведаў, якая я няўдачніца. І ўвогуле ўся наша сям'я няўдачнікі.

Віка адкусвае яблык. Дзверы рэзка адчыняюцца. Яна падае на спіну. Устае, заходзіць у пакой да Самсона з пакетам яблыкаў.

Віка. Які ты вялікі. Будзеш яблык? Будзеш. Трымай, мой харошы.

Віка зачыняе за сабой дзверы.

 

Коля з пакетамі спускаецца да старой цеплатрасы ля маста. Відаць, што тут нехта начуе. Ён пакідае пакеты побач з ляжанкамі. Раптам на мосце ён заўважае Лену.

Коля. Лен. Лена, ты што там? Што ты тут робіш?

Лена. Стаю.

Коля. Ты была ў лекара?

Лена. Была.

Коля. І што ён сказаў?

Лена. Кепска.

Коля. Ён і два гады таму казаў “кепска”. (паўза)

Лена. А зараз дапаможа толькі цуд.

Коля. (паўза) А цуд будзе. Я табе хацеў расказаць пра Самсона. Гэта, можна сказаць, цуд ... Лен, ты куды?

Лена перавешваецца праз поручні і ўглядаецца ў ваду.

Коля. Я зараз падымуся!

Лена. Глядзі.

Коля. Што там?

Лена. Паглядзі на ваду. (паўза)

Коля. Гляджу. Што ў ёй?

Лена. Коль, а ты, калі на рыбалку ездзіш… ты б хацеў зазірнуць углыб і ўбачыць, што там пад вадой? І даведацца, ці ёсць там рыба?

Коля. Ды як сказаць…

Лена. А калі б ты ўбачыў, што яна ёсць, ты б, напэўна, спачатку парадаваўся?

Коля. Канешне.

Лена. Потым ты закінуў бы вуды з чарвяком. А яна не клюе. З пярлоўкай. Не клюе. З кукурузай. Таксама не клюе. Што там у цябе яшчэ бывае?

Коля. Ну апарыш, матыль, цеста…

Лён. Вось уяві, у цябе ўсе апарышы, якія ёсць на свеце. Усе матылі. А яна ўсё роўна не клюе. (паўза) Ты б знерваваўся?

Коля. Так.

Паўза.

Лена. Дык можа лепш не зазіраць глыбока і не ведаць, што там?

Паўза.

Коля. І не глядзець наверх… доўга.

Лена. Усё павінна быць так, як задумала жыццё…

Коля. Добра. Хадзем дадому.

Лена. Дзякуй, што ўчора ўсіх адвёз. Цяпер не будзе ў доме гэтага брэху. Паабяцай мне, ніякіх жывёлін. Паабяцай!

Коля. Абяцаю.

Лена. Прынамсі да маёй…

Коля. Тваёй яшчэ будзем доўга чакаць…

Лена. (смяецца) Ну ўжо. Абяцаеш?

Коля. (паўза) Так. Не дачакаемся.

Жэня. Табе не здаецца, што ў п’есе вельмі шмат ірацыянальнасці, якая праяўляецца ў характарах і ўчынках герояў?

Саша. Безумоўна, здаецца. У мяне таксама ёсць да гэтага пытанне: кожны персанаж мог па-іншаму паступіць у розных сітуацыях, з якімі сутыкаецца. Але ў выніку ўсе адбываецца так, як адбываецца ў моманце. Так, гэта дзіўна, але я раблю гэта наўмысна, таму што сама сітуацыя… татальная логіка тут чужародная. Не складзецца ў выніку гэта п’еса, калі ўсё будзем будаваць рацыянальна і дакладна. Яна атрымоўваецца нейкай не чароўнай, але ёй жа ў любым выпадку прыйдзецца быць такой, таму што ёсць лось, які гаворыць.

Жэня. А ці ёсць верагоднасць, што ніякага лася насамрэч не было, што гэта ўсё падсвядомасць герояў? Можа, такім чынам праяўляецца недахоп разумення, цеплыні паміж людзьмі?

Саша. Не, я думаю, што ўсё ж такі лось быў. Іншае пытанне, ці размаўляў ён? У гісторыі ёсць намёк на тое, што размаўляў толькі з Коляй, які, скажам так, "перагрэўся". Магчыма, лось размаўляў з бабуляй. Лена, вядома, яго не чула – яна цалкам паглыблена ў сваю сітуацыю. Цяжарная Віка магла на нервах яго пачуць, але калі падумаць, Самсон сам з ёй не размаўляў – гэта яна выказвала яму свае думкі. Адзіны, хто чуў, і быў больш-меньш усвядомленым тут – гэта Зміцер, і тое, ён пачуў ў цёмным пакоі, самога лася ён не бачыў. То бок і яму гэта ўсё магло прымроіцца на фоне агульнага хаосу. Таму я схіляюся да таго, што лось быў, проста ў рэальнасці не размаўляў.

Жэня. Твае разважанні пацвярджаюць думкі пра тое, што гэтай п’есай ты не збіраешся нікога вучыць, даваць адказы на пытанні. Наадварот, задаючы іх, быццам ствараеш сітуацыю, дзе чытачы змогуць даведацца нешта новае не толькі пра тэкст, але і пра сябе.

Саша. Так, мне здаецца, што ўся гэта п’еса можа даць нейкую падставу для разважанняў. Яна і мне дае глебу, я ж сам не ведаю адказаў на шматлікія пытанні, якія тут падымаюцца і якія пры жаданні можна разгледзець у гэтым тэксце. Я сам усяго не ведаю, а калі б ведаў, то не было б сэнсу ў гэтай гісторыі.

Самсон. У лесе, дзе я жыву, ёсць камень. Ён жаданні здзейсняе. Яго трэба лізнуць. Я праз яго гаварыць навучыўся. Вось вы чаго-небудзь хочаце?

Раіса. Хачу. Вельмі хачу.

Самсон. Ну вось.

Раіса. Але я не ведаю чаго.

Самсон. Мяне трэба ў лес адвезці, і я яго пакажу, камень гэты, а потым вы загадаеце жаданне.

Раіса. Ой хлусіш. Ты эксперымент нейкі. Па тэлевізары паказвалі, у нас недалёка быў палігон вайсковы, там іншапланецяне прызямліліся. Ты адтуль ці што?

Уваходзіць Віка.

Віка. Тата даслаў паведамленне: «Калі мы з мамай прыйдзем, скажы, што Самсон вельмі стаміўся і вырашыў яшчэ паспаць. Прасіў не чакаць, без яго павячэраць. Уначы прыедзе Дзіма, і мы адвязем яго назад у лес. Прачытай гэтае паведамленне Самсону». Быццам ён нешта зразумее. Самсон, чуў, цябе павязуць назад у лес.

Раіса. І я з імі паеду. Усё. Кампрэс гатовы. Ляжы пакуль што так. Зараз грыбкоў табе прынясем. А жаданне… я падумаю. Якое жаданне ў мяне можа быць?

Віка: Бабуля, ты пра што?

Раіса. А тут Самсон мне пра камень адзін расказаў.

Віка. (смяецца) Ого, ба! Лешык табе пра траву лекавую расказаў, лось пра камень. І што за камень?

Раіса і Віка сыходзяць.

У гушчары лесу ляжыць прыгожы валун, на які з палонкі ў шчыльных кронах дрэў падае мудрагелісты прамень святла. Спяваюць птушкі. Недалёка ад валуна з'яўляецца чалавек, здаецца, без пэўнага месца жыхарства, які шукае і адразу з’ядае нейкія зёлкі. Вечарэе.

Жэня. Ці можна назваць "Самсон за дзвярыма" даследаваннем ірацыянальнасці?

Саша. Безумоўна. Я думаю, што нам часам складана зразумець нечыя ўчынкі, а часам іх ўвогуле немагчыма патлумачыць.

Жэня. Ну гэта мы не можам растлумачыць, а чалавек, які здзейсніў учынак, знойдзе яму тлумачэнне, нават вельмі пераканальнае… А ў якіх ты зараз адносінах з задумай пра памяць, якая зашыфраваная ў помніках, надмагільных надпісах? Гэтую тэму ты агучваў на лабараторыі перад гісторыяй пра лася. У той момант табе была дужа цікава такая ідэя. Якое зараз ў цябе стаўленне да яе, бо прайшоў амаль год пасля лабараторыі?

Саша. Я помню, што, калі мы гэта абмяркоўвалі на лабараторыі, мяне трошкі "напалохалі". Былі нейкія аргументы, з якімі я згодны, і, мабыць, адклаў таму адклаў гэту п’есу ў "багаж". Пасля лабараторыі я больш пра яе не думаў.

Жэня. А ты не шкадуеш, што ідэя, якая цябе некалі заводзіла, так і не ажыла?

Саша. Магчыма, яе час проста яшчэ не наступіў. Мяне вельмі цікавяць своеасаблівыя "могілкі профіляў". У дадзеным выпадку кажу пра сацыяльныя сеткі: асноўны пласт карыстальнікаў – гэта людзі маладыя, таму, калі ў чалавека 500 сяброў, то практычна ўсе яны будуць жывы, і гэта пакуль не вядзе да тэмы памяці, часу, які не вернеш, людзей. А калі ў чалавека 500 сяброў і 400 з іх ужо няма ў жывых, то вакол чалавека ўзнікаюць своеасаблівые віртуальныя могілкі. Тады, мабыць, гэта тэма стане больш актуальная. Будзе тое, пра што можна думаць. Асабліва, калі гісторыя профілю адлюстроўвае большую частку жыцця чалавека: ён стварыў яе ў 15 гадоў, і вось яму ўжо 80, і не факт, што старонкі яго сяброў яшчэ "жывыя".

Жэня. Раз ужо мы ўскосна закранулі тэму мінулага, раскажы, як ты прыйшоў у драматургію, хаця адвучыўся ў БНТУ і зараз там жа выкладаеш будаўніцтва аўтамабільных дарог?

Саша. Насамрэч я не адзіны беларускі драматург, які вучыўся на гэтай спецыяльнасці. Не буду казаць за іншых, але мяне яшчэ са школы цягнула нешта пісаць. Пачаў з вершаў, пасля – тэксты для нейкіх школьных пастановак. Пазней, з васемнаццаці я пачаў хадзіць у тэатр амаль кожны дзень. Так працягвалася гадоў восем-дзесяць.

Жэня. А як у патоку тэкстаў і спектакляў ты прыйшоў да сваёй п’есы?

Саша. У дваццаць гадоў пачаў пісаць, напісаў пяць старонак. Праз тры гады яшчэ пяць старонак напісаў. Яшчэ праз тры – зноў пяць.

Жэня. Які арыгінальны спосаб! А праз тры гады пасля першых старонак не было ўражання, што ты ўжо не той, якім быўз некалі? Што ты змяніўся? Быццам напісанае некалькі гадоў таму ўжо не адгукаецца? Тым больш, што дваццаць гадоў – гэта такі перыяд, калі за тры гады ты можаш змяніцца і вырасці так, быццам прайшло дзесяцігоддзе.

Саша. Калі пішаш першыя старонкі, памалу прыходзіць паразуменне, што ўжо і не ведаеш, куды далей рухацца. Таму думаеш пра гэту гісторыю год, потым яшчэ, і праз тры гады ў цябе нешта адбываецца, ты чамусьці вяртаешся да гэтага тэксту, і тут нараджаецца думка: "О, так я зразумеў, што трэба пісаць!".

Жэня. Вы сама нязменнасць, Аляксандр (смяюся).

Саша. Проста, калі бярэшся за нейтральную тэму, якая не кранае цябе эмацыянальна, то да яе лёгка вярнуцца, нават, калі яна некалькі гадоў праляжала "ў стале". Я ніколі нічога не перапісваў, толькі пашыраў, але ў мяне ніколі не было і адчування, што напісанае больш для мяне не актуальна. 

Жэня. Дзіўна! І як ты праз гады работы над адной п’есай дайшоў да шорт-лістоў конкурсаў? Усё ж тваё імя замацавалася ў гісторыі сучаснай беларускай драматургіі.

Саша. Абсалютна выпадкова падаўся на конкурс. Проста так, ні на што не разлічваючы. Проста дапісаў "Едва уловимых мстителей" і вырашыў некуды адправіць. Праз пэўны час мяне віншуе сябра з тэатральнай суполкі. Я наогул не зразумеў пра што ён. Доўга распытваў, пра што гаворка. Канешне, вельмі здзівіўся.

Жэня. А як у цябе нарадзілася задума "Мстителей"?

Саша. Нават не ведаю. Мне здаецца, тут паспрыяла несправядлівасць, за якой я назіраў яшчэ ва ўніверсітэце. Бо разумныя людзі не заўсёды атрымоўваюць тое, што параўнальна з іх ўменнямі, ведамі і іншымі рэсурсамі, якія яны нясуць у сябе. У той жа час вялізарная колькасць людзей, як кажуць "вырві вока", якія больш паспяховыя, шчаслівыя, на іх раўняюцца і ўсхваляюць толькі з-за іх матэрыяльнага становішча, якое не заўсёды было дасягнутае з дапамогай розуму. А нейкіх "цёмных конікаў" не заўважаюць.

Жэня. А ты сябе адчуваеш такім "цёмным конікам"?

Саша. Мабыць, не. Хаця правільна сказаць, што п’еса "Едва уловимые мстители" не пра мяне.

Коля зачыняе дзверы ў пакой і падыходзіць да дзвярэй Самсона, прыслухоўваецца. Прыадчыняе іх.

Самсон: Ну што?

Коля. Уначы прыедзе Дзіма, і паедзем у лес, калі ўсе заснуць.

Самсон. Коля, вы ўсе павінны паехаць са мной. Я пакажу той камень.

Коля. Цішэй.

Самсон. Дзе Віка?

Коля. Пайшла да сяброўкі.

Самсон. Трэба вам усім у лес паехаць і загадаць жаданне каля каменя. І Лене таксама.

Коля. Ды цішэй ты. Давай заўтра, я з ёй пагавару. Лена ў такім стане зараз была. Я раніцай усіх збяру і тады раскажу ўсё, калі цябе ўжо тут не будзе. Ты толькі зараз маўчы.

Самсон. А пра тое, як лізнуць камень, памятаеш? Я толькі Раісе Вітальеўне расказаў.

Коля. Памятаю. Не трэба нічога нікому больш казаць. Я пра камень раскажу сам, і мы да яго з'ездзім.

Самсон. А як вы яго знойдзеце?

Коля. Ты мне сёння ноччу пакажаш, а я потым усіх завязу.

Самсон. А калі табе ніхто не паверыць?

Коля. Раіса Вітальеўна пацвердзіць.

Самсон. Ёй таксама ніхто не паверыць.

Коля. Самсон, нельга з усімі ехаць. Лена не вытрымае такога. Яна, як толькі цябе ўбачыць і пачуе, я не ведаю, што будзе. Разумееш?

Самсон. Разумею… А Віка? Мне трэба з ёй паразмаўляць.

Коля. Ты што, з ёю размаўляў? Я ж прасіў...

Самсон. Не, я толькі слухаў. Яна расказвала. Я праз дзверы магу пагаварыць, як твой аднакласнік. Яна ж збіраецца аборт рабіць.

Коля. А, гэта яна так, з гарачкі збіралася, калі даведалася пра хваробу. Лена была ў лекара, усё змянілася да лепшага. Давай толькі я з усім гэтым заўтра разбяруся. Ужо без цябе. А сёння поўная цішыня. Добра? Калі ўсе заснуць –паедзем.

Самсон. Ты сапраўды іх завязеш да каменя?

Лена. (з пакоя) Коля!

Коля. Завязу. Усё. (прычыняе дзверы)

Самсон. Пачакай. А вы мяне ўсыпіце?

Коля. (паўза) Не. (паўза) Ну калі ты толькі сам захочаш.

Коля зачыняе дзверы і ідзе ў пакой да Лены.

Жэня. А ці ёсць у цябе нейкая адна тэма, матыў, што з’яўляецца цэнтральным для цябе ў прынцыпе як для драматурга? То бок першы план тваіх п’ес можа адрознівацца адзін ад аднаго, але насамрэч, на нейкім вельмі тонкім, ледзь чутным узроўні іх будзе звязваць агульная ніць.

Саша. У цэлым, мне цікава тэма бескарыслівасці і веры ў людзей. Спрабую зразумець, чаму людзі не вераць у бескарыслівасць. Калі нехта ўпэўнены, што не можа чалавек "А" зрабіць учынак у адносінах да чалавека "Б", маючы толькі чыстыя намеры. Уявім сабе, што я чалавек "С", і я ўпэўнены ў тым, што не бываюць учынкі проста з альтруізму, эмпаціі і любві. І мне, як чалавеку "С", не падабаецца "А" таму, што імкнецца ўпэўніць мяне ў сваёй "святасці", яле я ж дакладна ведаю, я ўпэўнены, што там нешта не тое. То бок зноў жа, гэта пра нявер’е людзей у нешта добрае. Заўсёды лягчэй паверыць у дрэннае. Людзі здольныя прыдумваць самыя дзіўныя негатыўныя рэчы, даючы апраўданне кожнаму кроку чалавека. Дрэннае рацыянальнае ў галовах заўсёды ўтвараецца і прыдумваецца, а добрае рацыянальнае – не. І калі гэта тлумачыш нечым ірацыянальным, то яшчэ менш веры. Я бы хацеў паспрабаваць заклікаць чытача задумацца пра тое, што добрыя ўчынкі не абавязкова можна растлумачыць, і гэта нармальна, пры гэтым яны будуць бескарыслівымі, цалкам бескарыслівымі. А нават калі і "карыслівымі", то гэта карыслівасць, магчыма, будзе не матэрыяльнай, а духоўнай. Груба кажучы, калі нейкі чалавек хоча для мяне зрабіць нешта добрае таму, што ён мяне любіць, ёсць вялікі шанец пачуць: "не, ён не цябе любіць, ён любіць твае грошы". Але гэта не заўсёды будзе праўдзіва.

Коля. Раіса Вітальеўна, а вы што там робіце?!

Раіса. Кампрэс яму мяняю, цябе чакаю. Мы ж да каменя сёння паедзем?

Коля. Не.

Самсон. Ты ж абяцаў.

Коля. Без Раісы Вітальеўны.

Раіса. Чаму без мяне?

Коля. Спачатку мы завязем яго ў лес, Самсон пакажа, дзе камень, а потым, калі-небудзь, праз пару дзён завязем і вас.

Раіса. Не, мне трэба ў лес.

Коля. Ідзіце да сябе, адпачывайце.

Раіса. Нікуды я не пайду. Я з Самсонам да ка́меня паеду, жаданне прасіць.

Коля. Навошта ты з ёй размаўляў?

Дзіма. Я не размаўляў.

Коля. Я не табе. Ідзіце да сябе.

Раіса. Я закрычу, калі не возьмеце.

         Самсон пачынае адступаць і заходзіць назад у пакой.

Дима. Куды ты?!

         Выходзіць Лена. Уключае святло.

Лена. А што тут у вас адбываецца ў тры гадзіны ночы? Дзіма, што ты тут робіш? А, я ўсё зразумела. Ніякага аднакласніка Самсона няма. Гэта ты Дзіма там сядзеў. Жонка выгнала?

Коля. Я зараз табе ўсё растлумачу…

Лена ідзе да дзвярэй.

Коля. (Дзіме) Давай тут.

Коля запіхвае ў пакой Дзіму і зачыняе дзверы.

Лена. Ну што ў вас тут за гульні?

Раіса. Там лось!

Лена. Мама!

Самсон. Ой, ой. Кальнула як.

Жэня. Як думаеш, чаму людзі так факусіруюцца на дрэнным? Гэта страх, зайздрасць, ці адчуванне саміх сябе непаўнавартаснымі?

Саша. Вялізарнае і крутое пытанне, вельмі цікавае, тут неабходна паразважаць. Мабыць, пра дрэннае зручней размаўляць. Пляткарыць зручней пра дрэннае. Негатыўныя прыклады хутчэй разносяцца, хайпа намнога болей. Мяне, дарэчы, вельмі раздражняюць відэа, у якіх людзі набываюць для бедных прадукты: "Мы назбіраем кошык, умоўна, Валянціне…" Чаму-та вельмі непрыемны такі кантэнт менавіта з-за таго, што, па маім адчуванням, людзі гэта глядзяць не дзеля таго, каб парадавацца за Валянціну і упэўніцца што добрыя людзі ёсць на планеце, а дзеля таго, каб парагатаць з герояў гэтага відэа.

Жэня. Ты думаеш, што людзі, якія здымаюць, робяць гэта з такімі падтэкстам? Ці людзі глядзяць з-за гэтага?

Саша. Як раз-такі людзі глядзяць таму, што хочуць парагатаць з паказанага чалавека. Але і тым, хто гэта здымае я таксама не веру. Мне здаецца, гэта такі ж самы хайп, своеасаблівая прыступка да нечага кепскага. Можна адчуць розніцу, калі чалавек робіць добрыя ўчынкі на камеру, і калі здзяйсняе іх, нікому не кажучы. Калі б ты зрабіў іх “моўчкі”, то ніхто і не даведаўся б пра гэта, і так, мабыць, павінна быць: проста рабі тое, што лічыш правільным, патрэбным, не спрабуючы нікому нічога даказаць. А калі чалавек выстаўляе такія эпізоды свайго жыцця, я ўпэўнены, з большага будзе негатыўная рэакцыя на персанажаў, якім дапамагаюць. Пяць адсоткаў гледачоў  скажуць, што аўтар маладзец. Другая частка задумаецца і, магчыма пачне дапамагаць таму, каму гэта патрэбна. Але ўсё ж такі я схіляюся да таго, што большасць пасмяецца над людзьмі з падобнымі праблемамі.

Дзіма выбягае з пакоя.

Дзіма. Калян, ты што?! Ён рэальна размаўляе!

Раіса. Ты не ведаў?

Лена. А хто там яшчэ?

Самсон. Як авадзе́нь уджаліў ці сляпень. Ой, балюча як...

Дзіма. Ён размаўляе! Гэта робат нейкі?

Лена. Вы што напіліся?

Самсон. Коля, Коля ... Лена, знайдзіце хутчэй Віку. Яна, хутчэй за ўсё, паехала аборт рабіць да нейкай знахаркі.

Лена. Хто гэта? Адкуль ён ведае?

Раіса. Ды вось у мяне ручнік і прасціну ўзяла.

Самсон. Яна мне ўсё расказала пра вашу хваробу і што хоча зрабіць. Знайдзіце Віку!

Лена. Коля, давай ёй патэлефануем. Яна ў Каці? Трэба было яе не пускаць, я табе казала…

Лена бяжыць у свой пакой.

Дима. Я што, гаворачага лася ўсыпіў?! Коля, ну як ты не сказаў.

Раіса. Да ка́меня калі паедзем? Калі Віка вернецца? Самсон, ведаеш якое ў мяне жаданне?

Самсон. Якое?

Дзіма. Размаўляе! Ён размаўляе!

Паўза.

Раіса. Каб ты быў здаровы! Я б з такім разумным ласём усё астатняе жыццё прагаварыла.

Лена. (З пакоя) Яна не бярэ трубку.

Прыадчыняюцца дзверы кватэры, і заходзіць Віка.

Віка. А чаго ў вас святло загарэлася? Я на вуліцы чакала, пакуль вы з Самсонам выйдзеце. Маці спіць?

У пярэдні пакой уваходзіць Лена.

Лена. Віка!

Кідаецца да Вікі. Абдымае.

Лена. Што ж ты дурніца такая, дурніца! І я дурніца. Ну які аборт, які аборт. Усё добра ў цябе будзе! Усё добра будзе. Усё ў нас добра будзе.

Абдымаюцца.

Самсон. Як добра… і мухі не закусаюць…

Світае. Коля, Лена, Віка, Раіса, Дзіма і Света стаяць на ўскрайку лесу ля невялікага кургана. Цішыня. Толькі спяваюць птушкі. Раптам цішыню перарывае сабачы брэх, які набліжаецца. З лесу з'яўляецца Лешык з выдатнай здаровай поўсцю. Ён кі́даецца да людзей. Яны абдымаюць яго і гладзяць.